Het Führer der Schnellboote complex te Scheveningen   

© M.S. Laarman, laatste wijziging 26 april 2012

Het Führer der Schnellboote complex te Scheveningen                              
De bunkers van het FdS complex kunnen eigenlijk niet onbesproken blijven zonder nader in te gaan op het doel van deze bunkers, de functies van de staf die in de wijk gelegerd was, en de personen die er leefden. Bovenal; de boten welke aangevoerd werden vanuit de villa op de Hogeweg 18.
In een statige, rustieke wijk in Scheveningen vind men vele mooie villa's en panden uit het begin van de 20e eeuw. In de nabijgelegen parken ziet men hier en daar stuk beton boven het maaiveld uitsteken. Het zal slechts weinig mensen bekend zijn welke importantie dit gebied had voor de Kriegsmarine, hoewel vrij bekend is dat er bunkers begraven liggen in het van Stolkpark. Dit is wat erover is van de staf van de Duitse torpedoboten, Schnellboten genaamd. Het complex is nog vrijwel geheel aanwezig, hoewel de bunkers zijn leeggehaald en sommige gesloopt. De villa's zijn slechts weinig veranderd sinds 1945. Laten we eens kijken wat er gebeurde in de oorlogsjaren.
In het begin van 2000 heb ik voor het eerst een bezoek gebracht aan het complex, hierbij geholpen en op het idee gebracht door het boek van Ir. Ambachtsheer "Van verdediging naar bescherming, de Atlantikwall in Den Haag". Mijn interesse in het complex was gewekt, en ik wou er graag meer over weten.

was. Ik krijg zijn adres van een bevriend Amerikaans schrijver (Jim Tent, E-Boat alert).

Bernd is geboren in 1915 te Kiel. Aan het begin van de oorlog was hij Kommandant van een S-Boot. Door een verkeersongeval was hij fysiek niet meer in staat te functioneren als Kommandant, zijn zicht was sterk verminderd. Hij kreeg een bureaufunctie bij de Führer der Torpedoboote, waaronder de S-Boten op dat moment vielen. Hij werd daar wat je in het Engels zou noemen Operationsofficer. Een bezoek aan het pand, plus de getuigenissen van de officier en de diverse boeken en documenten vormen aldus de wortels van dit artikel.
 
Schnellboote

Om te weten waarover de FdS precies het bevel voerde, is het goed eerst te kijken wat nu precies Schnellboote zijn en waar deze opereerde. Onder de FdS vielen alle Schnellbootflottilles, hun Begleitschiffe en de Schnellbootschulflottiles. Een sterke overzicht kan men vinden op deze site: http://www.wlb-stuttgart.de/seekrieg/km/sboot/s-fl.htm   De Schnellboote waren maar kleine vaartuigen, (circa 30 meter lang, een breedte van 5 meter), maar waren desondanks als horzels in de geallieerde pels. Ze bleken een effectief offensief wapen te zijn dat bijna in alle kustwateren werd ingezet waar de Wehrmacht aktief was, van het Middellandse Zeegebied, Zwarte Zee, het Kanaal, de Noordzee tot de Oostzee. Ze opereerden groepsgewijs in het duister. Door hun snelheid, tot 40 knopen, waren ze maar moeilijk te onderscheppen. De hoofdbewapening bestond uit torpedo’s waarvan er vier aan boord meegenomen konden worden. Ook werden ze ingezet voor het leggen van mijnen. Verder was er licht geschut van verschillend kaliber aan boord.   Niet alle Flottilles vielen bij de dagelijkse leiding onder de FdS. De op grote afstand gestationeerde Flottilles kwamen operatief onder bevel van de plaatselijke marinebevelhebbers. Zo viel bijvoorbeeld de operationele leiding van de

S-Bootflottilles in het Middellandse Zeegebied onder de Kommandierender Admiral Adria, terwijl operationele leiding van de in Noorwegen gestationeerde Flottilles viel onder de Admiral Norwegen. De logistieke leiding bleef echter wel onder FdS vallen. De Flottilles welke in het kanaal en de Noordzee aktief waren, werden wel operationeel geleid door de FdS. De Schnellbootstab was tot april 1942 een deel van de Führer der Torpedoboote. Deze staf was opgericht in 1937, en omvatte toen Torpedoboote. Zerstörer en Schnellboote. (FdT) Op 24 Oktober 1939 werd een aparte staf voor Zerstörer gevormd, genaamd Führer der Zerstörer. Op 20 April 1942 werd tenslotte de gehele FdT opgeheven. Torpedoboote vielen nu onder de FdZ, terwijl de Schnellboote een eigen staf vormde, de Führer der Schnellboote. De FdT was reeds in mei 1940 enige tijd in Nederland aanwezig. In de Rotterdamse Lekhaven lag het schip Batavia III, waarop zich een kleine staf bevond. Hier waren o.a. aanwezig FdT Kapitän zur See Hans Bütow, Korvettenkapitan Herbert Schulz en Korvettenkapitan Rudolf Petersen. Begin september werd de FdT verplaatst naar Wimereux bij Boulogone. In de kanaaIhavens waren een aantal S-Bootflottiles aanwezig zodat de staf dichtbij de operatiegebieden en havens lag. Toen de FdT zich opsplitste in FdS en FdZ was de FdS vrij zelf een lokatie te kiezen. Gekozen werd voor de Den Haag, mede door de centrale ligging, goede verbindingen en de aanwezigheid van communicatie apparatuur. Rond Augustus 1942 werd het complex in Scheveningen in gebruik genomen.
 
Petersen
Misschien is het ook goed wat nader in te gaan op de hoofdbewoner van Hoge Weg 18, Rudolf Petersen. Hij was hoofd van de FdS. Geboren in 1905, stammend uit Crew 25, was hij in 1935 Kommandant van de S-9. Het Schnellbootwapen stond toen nog in de kinderschoenen. In 1938 werd hij Flottillenchef van het 2e S-Bootsflottille, wat hij bleef tot 1941. Een persoon die aldus veel ervaring had met het S-Bootwapen. en geschikt was zijn boten op de juiste plaats en tijd in te zetten. Hij was een sober, nuchter persoon. Zo liet hij zich 24 uur na de oorlogsverklaring van Frankrijk en Engeland aan Duitsland, enigszins gepikeerd door het mislukken van een aktie door het slechte weer en materiaal ontvallen; Das ist der 2.Weltkrieg, der länger dauert als die Erste, denn es ist ein Seekrieg, und den können wir nicht gewinnen!

Wij weten nu dat het waarheid is gebleken, maar zo’n opmerking was zeker voor een hoge officier in het Duitsland van 1939 hoogst ongewoon. Deze opmerking weerspiegelt het idee dat hij had van het Nationaal-socialisme. Zijn religieuze overtuiging druiste in tegen de Führerkultus, tegen de onrechtvaardigheid van het 3e rijk en tegen doden uit politieke overweging. Hij had zich kunnen afkeren van het regime of gaan tegenwerken, maar hiermee had hij zijn familie en kennissen in gevaar gebracht. Het was ook niet de tijd voor gewetensvragen, de eed en vaderlandsliefde bonden hem. Hij bleef op zijn post, mede met het idee dat een eventuele opvolger rücksichtloser te werk zou gaan. Petersen probeerde een menselijke leider te zijn, die zijn boten en bemanning niet nodeloos in gevaar zou brengen. Zijn gezonde verstand voorkwam dat kamikazeachtige ondernemingen en onzinnige bevelen werden uitgevoerd.

Lagezimmer in de Villa Sandhage (Den Haag)

Het ging hem aan het hart dat zijn mensen hun leven verloren, en dat voor een ideologie waar hij niet achter stond. Een tekenend voorbeeld geeft Bern Rebensburg in zijn Erinnerungen an der Schnellbooteinsatz im Westen 1940-45, als hij schrijft dat Petersen met tranen in zijn ogen en zwijgend de Lagezimmer in Villa Sandhage verliet toen bekend werd dat S-Bootkommandant Opdenhoff het leven had gelaten bij een luchtaanval op zijn boot. Door informatie uit gesprekken, documenten, boeken en ooggetuigenverslagen, komt Petersen naar voren als een persoon die worstelde met de omstandigheden in het Derde rijk. Anders dan enkele van zijn tijdgenoten was hij geen Draufgänger. Hij was zich bewust van de tijd waarin hij leefde, en probeerde het beste te doen voor de hem onderstelde manschappen, naar eer en geweten. Natuurlijk maakte hij ook fouten, maar hij claimde geen verering en privileges en hij hield zich van intriges, en bleef realistisch. Ook laat zijn persoon zien dat niet alle hooggeplaatste officieren kunnen worden gekwalificeerd als nazi's, net zo min als dat in de lage rangen gemeengoed was.
Voor de volledigheid moeten we nog wel een ander feit vermelden uit de loopbaan van Petersen. Het heeft een lange juridische en tragische nasloop kregen in het na-oorlogse Duitsland, en is daarom het vermelden waard. Op 10 mei 1945 was hij hoofdverantwoordelijke van een Kriegsgericht, welke drie gedeserteerde soldaten liet executeren. Op Fahnenflucht stond de doodstraf, zoals deze al de gehele oorlog werd voltrokken. Nu kan men over dit incident verschillende meningen hebben, helemaal als we nu terug kijken. De eerste zou kunnen zijn dat executies op dat tijdstip in de oorlog, de capitulatie was al getekend, onnodig waren. (overigens niet het enige geval waarbij dit gebeurde) Maar als we de tijdomstandigheden in acht nemen, kan men ook een andere mening hebben. De marine was zeer gevoelig op het punt van opstand en rebellie door de opstand in 1918 in Kiel. Verder had men nog de hoop dat de geallieerden samen met Duitsland tegen Rusland ten strijde zou trekken. Ook hadden S-bootbemanningen slechts uren geleden hun leven geriskeerd om vluchtelingen te redden uit de door de Rode legers bezette gebieden. Waarschijnlijk hadden de matrozen in andere omstandigheden nog geleefd, en hadden ze er met een celstraf van afgekomen. Hoe het ook moge zijn, de wijsheid komt altijd achteraf. Na een lang proces wordt Petersen uiteindelijk in 1953 vrijgesproken door de rechtbank.
20 jaar later, jaarwisseling 1982/1983, vindt een tragisch incident plaats. Jongelui schieten vuurwerk op het verzorgingstehuis waar Petersen woont. Hij gaat naar buiten om de jongelui aan te spreken, die reageren door hem met vuurwerk te belagen. Hij weet zich nog naar binnen te slepen, maar komt niet meer bij kennis en overlijdt op 2 januari 1983 aan een hersenbloeding. De daders worden niet vervolgd.  Zijn dood krijgt weinig publiciteit.
 
Villa Sandhage
De FdS werd geflankeerd door het Westbroekpark, van Stolkpark en de Scheveningse Bosjes. Het complex bestond uit meerdere villa’s, huizen en bunkers. Het belangrijkste pand was Villa Sandhage, gelegen aan de Hoge Weg 18. Hier had Petersen zijn intrek genomen. In het pand waren slaapkamers gevestigd voor een aantal stafleden. Het belangrijkste was echter de plotkamer, vanwaar uit de operaties werden gepland, begeleid en geëvalueerd. Deze kamer bevond zich op de 2e etage, aan de achterzijde. Hier stond ook de Plantisch, welke leek op een omgebouwde biljarttafel met een glasplaat, waaronder de kaarten van de onderzijde belicht werden. De afmeting was circa 1,5 bij 2,5 meter. Verder stonden er 2 bureaus, met elk een schrijfmachine. Het geheel was sober ingericht. In deze ruimte waren tijdens de planning en de operaties zelf slechts twee tot vier personen aanwezig.

 
De villa was door middel van een buizenpost verbonden met de grote commandopostbunker in het park. Dit functioneerde niet naar behoren, zodat de communicatie al snel via de telefoon of een koerier verliep. In de bunker werd de communicatie met de boten, Flottilles etc onderhouden. Dit gebeurde door middel van telex (Fernschreib) en radio (Funk). In het algemeen verliep de logistieke communicatie (m.b.t. materiaal, personeel etc) via telex, terwijl de tactische communicatie, bijvoorbeeld met boten op zee, via de radio verliep.

Een nacht in de villa

Deze tactische communicatie was één van de belangrijkste taken van de FdS. Voornamelijk vond deze s' nachts plaats, als de boten op zee waren. Om enig inzicht hierin te krijgen is het goed een voorbeeld te bekijken hoe deze communicatie verliep. De volgende passage komt uit het Kriegstagebuch van de FdS. De berichten van de boten en de berichten welke terug werden gestuurd vanuit Sandhage staan er in vermeld.
De achtergrond van dit specifieke voorbeeld; op 15 februari 1944 vond er een gezamenlijke operatie van de 2e en 8e S-Bootflottille plaats. De 2e Flottille had als opdracht met 5 boten mijnen te leggen noordoostelijk van Great Yarmouth, terwijl de 8e Flottille met 9 boten als afleiding en ter bescherming aanwezig was. De coördinaten, zoals AN 8481, verwijzen in codeschrift naar een locatie op de marinekaarten. Als eerste wordt de tijd genoemd, dan of het een inkomend of uitgaand bericht is, daarachter de boodschap zelf.
 

 
Dit is een voorbeeld van een typische nacht in Villa Sandhage. Het is een vrij beknopt verslag van een gevecht, maar laat duidelijk de aanwijzingen zien die de FdS gaf, en het aantal en de aard van de radioberichten. Opmerkelijk is de informatie die de FdS bekend was, zoals de posities van de tegenstander. Deze berichten zijn gebaseerd op inlichtingen van de B-Dienst.

Verder is duidelijk hoe lang de operaties kunnen duren, om middernacht het eerste bericht, tot 7:15 s’ morgens het binnenlopen van de boten. Nu is het in het algemeen in februari lang donker, een ideale nacht dus voor operaties. Blijkbaar was het weer ook van dien aard, want bij te slecht waren de S-Boten gedwongen in de haven te blijven.

Vaak bezochten meerdere officieren van de FdS ‘s morgens de inlopende boten, meestal in Rotterdam of IJmuiden. Opgedane ervaring kon zo meteen gedeeld en doorgegeven worden, en de boten klaar gemaakt worden voor de volgende inzet met medewerking van het technische en bevoorradingspersoneel van de FdS. Hoewel de afstand tot beide havens vanuit Scheveningen vrij kort was, zorgde het benzinetekort later in de oorlog ervoor dat zulke bezoeken minder frequent werden.
 
Om de radioberichten enigszins te verduidelijken volgt hier een korte beschrijving van de gebeurtenissen deze nacht. De 2e en 8e Flottille hadden de opdracht gekregen mijnen te werpen voor Great Yarmouth. Hoewel de 2 S-Fl. ontdekt werd door radar op weg naar het bevolen gebied, en beschoten door twee Britse korvetten, konden 21 mijnen worden gelegd. Er werden MTB’s uitgezonden, welke de S-Boten op hun terugweg moesten onderscheppen. Deze waren echter te laat, waarop ze de achtervolging inzetten. De S-Booten hadden dit verwacht, keerden om en gingen op hun beurt achter de 5 MTB's aan.
Voor IJmuiden kwamen de S-Boote in een gevecht terecht tussen de 34e Minensuch-Flottille en MTB's. De S-Boote meldde treffers op 3 MTB's, terwijl de M-4311 zonk na een aanvaring met een Flottillegenoot. Zie ook het verzoek om 04:22 aan de 1e Sicherungsdivision waaronder de 34e Minensuchflottille viel.
 
Eén van de M-Boote wist echter de MTB 444 zwaar te beschadigen. De Commander hiervan was Lt. Derek Leaf, een coryfee onder de MTB crew. Hij had de hoge Britse onderscheiding het Distinguished Service Cross (DSC) ontvangen. Hij was één van de vier gesneuvelden aan boord van de MTB 444. Het was een grootschalig zeegevecht, waarbij 5 MTB’s tegenover 17 S-Boote en 3 M-Boote stonden. De verliezen waren nog relatief laag. Drie andere MTB’s waren beschadigd, 3 bemanningsleden licht gewond, maar zij wisten veilig te ontkomen.
Door treffers op de Nebelkanne van 2 S-Boote werd het kontakt verloren. De vermelde havarist was de S 89 welke water maakte en binnengesleept moest worden. Aan boord van de Schnellboote waren 2 doden gevallen en één licht,- en één zwaargewonde te betreuren. Dit verklaart de vraag om een ambulance van beide Flottilles. De FdS heeft nog geprobeerd om de Luftwaffe de terugkerende, beschadigde MTB's te laten aanvallen, maar door allerlei oorzaken is dit niet gebeurd. Zoals waarschijnlijk bekend, was de samenwerking tussen de Luftwaffe en Kriegsmarine verre van ideaal, waardoor er geen maximale resultaten geboekt konden worden. Bovengenoemde gebeurtenis is daar een stijlvoorbeeld van.
 
Rond dit tijdstip waren de S-Boote het enige effectieve offensieve wapen dat de Duitsers nog konden inzetten tegen het scheepsverkeer in het kanaal. De Luftwaffe had te weinig vliegtuigen en te veel taken om de geallieerde scheepvaart nog problemen te kunnen bezorgen. Het K-Verband zou enige maanden later ook gaan opereren, maar had niet het gehoopte resultaat.
 
Verdere taken en gebouwen

De FdS droeg verder zorg voor de bevoorrading v/d Flottilles, zoals bv torpedo's, munitie, diesel, maar ook voedsel, wat deels op de zwarte markt gekocht werd. Verder was er natuurlijk een personeelsregistratie, die bevorderingen en straffen verwerkte, personeel aannam, verplaatste en ontsloeg, de soldij uitkeerde, etc. Dan was er nog een afdeling waar de opvarenden liever niet mee in contact kwamen, het Gericht des FdS. De straffen voor alles wat maar riekte naar desertie waren niet mals in de Kriegsmarine, met tot gevolg dat er veel terdoodveroordelingen plaatsvonden. Of de S-boot tak hierin een positieve of negatieve uitschieter was, zou een interessant onderwerp van studie kunnen zijn.

Ook de zorg voor veilige ligplaatsen viel onder de FdS, welke opdracht gaf tot ontwerp en bouw van grote bunkers voor de S-Boote, zoals bv. in Boulogne, IJmuiden en Rotterdam gebouwd zijn. (en gepland in Den Helder).
 

 
Het pand naast Sandhage, Hoge weg 16, was in gebruik als officiers mess en kantine. Er was een eetkamer, verschillende ruimtes om te lezen, spelletjes te doen. etc. In het pand was zeker één Nederlander werkzaam in de keuken. Dit aantal kan groter zijn geweest. Tussen deze twee panden was een luchtbrug, welke na de oorlog werd verwijderd.
Bij mooi weer zaten de officieren in de tuin van de villa of speelden ze tennis op de baan achter Hogeweg 16. De tennisbaan is nu nog steeds aanwezig. De tuin is sindsdien echter zeer veranderd, door de bouw van een kliniek is maar een klein stukje natuur overgebleven.

 
In het boek van Ir. Ambachtsheer staat vermeld dat in november 1944 de FdS verplaatst werd naar Sengwarden en dat het complex in gebruik werd genomen door de Seekommandant Mittelholland. Hieruit moet niet geconcludeerd worden dat met de tactische leiding van operaties vanuit Scheveningen over was. Bernd Rebensburg en andere stafleden, 20 tot 45 man, bleven tot de capitulatie in Villa Sandhage. Het logistieke gedeelte is echter wel verhuisd naar Sengwarden.

 
Verder waren er nog een groot aantal andere panden in de wijk in gebruik. Dit waren:
- Hoge Weg 8,10,12,14.16,18
- Duinweg 22,24 en 35,37
- Belvédèreweg 13,15,17,19 en 21

 
De panden aan de Duinweg waren voornamelijk in gebruik bij het Gericht des FdS, de Sanitätsoffizier en het bijbehorende personeel, inclusief typiste, etc. Dat 'in gebruik' moeten we wel even toelichten, het was gedurende de hele oorlog gebruikelijk dat de eigenaar van een pand dat geheel of deels gevorderd werd door de Wehrmacht, hiervoor een vergoeding kreeg. Natuurlijk is het niet prettig om je woning te moeten verlaten, maar daar stond wel een financiële vergoeding tegenover die het mogelijk maakte elders een onderkomen te huren.

 
Er waren volgens een Duitse stafkaart van augustus 1944 in het FdS Complex 24 officieren, 36 onderofficieren en 135 soldaten gelegerd, in totaal 195 man. Hiervan was een redelijk groot aantal bij de bewaking en wachtfuncties ingedeeld, circa 20 tot 30 man. Meestal waren dit oudere mannen, afkomstig uit de reserve. Verder waren er circa 20 Fünker. In de keuken en andere ondersteunende functies hielpen ook Nederlanders.

Hier een overzicht van een aantal van de officieren op dat moment, om het verhaal niet te lang te maken laten we de voorgangers achterwege:

• Führer der Schnellboote Rudolf Petersen. Zijn laatste bevordering was die tot Kommodore op 1 oktober 1944. (1 rang onder admiraal).

• Chef des Stabes, welke functie vanaf juni 1944 tot april 1945 vervuld werd door Fregatten-kapitän Heinrich Erdmann.

• 1.Admiralsstaboffizier, vanaf juni 1944 Korvettenkapitän Bernd Klug.

• 2.Admiralsstaboffizier, Korvettenkapitän Georg-Stuhr Christiansen.

• 4.Admiralsstabsoffizier, Karl Friederich Künzel.

• A1 Operationsoffizier, vanaf de oprichting tot de capitulatie was dit Bernd Rebensburg.

• Sperwaffenoffizier, vanaf januari 1944 Kapitäntleutnant Hans Besser.

• Verbandsingenieur, Korvettenkapitän Wilhelm Gordes.

• Verbandsverwaltungsoffizier, vanaf september 1944 Korvettenkapitän Fritz Gliemann.

• Sanitätsoffizier, Marineoberstabsarzt. Dr.Hans Gerhard Busch.

• Gericht des FdS, Marinestabsrichter Adolf Holzwig.

De bovengenoemde officieren hadden natuurlijk ook nog personeel onder zich, zoals typistes, adjudanten, koeriers, etc.

Behalve uit de gewone huizen bestond het FdS complex uit nabijverdediging in de vorm van versperringen, licht geschut en natuurlijk soldaten. Deze waren ondergebracht in meerdere bunkers, deels verbonden door ondergrondse gangen. In de belangrijkste bunker, V 149, stond de radiozendapparatuur en telexen opgesteld. In geval van een luchtalarm of ander onheil kon de bunker gebruikt worden als commandopost. Dat is echter niet vaak gebeurd, de leiding van de Schnellboote gebeurde vanuit Villa Sandhage. Daarmee is ook een ander misverstand recht gezet, de FdS was niet alleen maar de V-149, maar de bunker maakte deel uit van de FdS in een groot complex van burgerwoningen en nabijverdediging. De Haagse Bunkerploeg heeft de meeste werken kunnen fotograferen, zie hiervoor: http://www.haagsebunkerploeg.com

V-wapens

Dit is natuurlijk niet een heel belangrijk historisch detail, maar wel één die de oorlog een menselijk gezicht geeft. Zonder persoonlijk contact had ik hier niet achtergekomen. Overigens was het afschieten van de V-wapens niet zonder gevaar, op 2 november 1944 komt een V-1 neer op circa 500 meter van Sandhage waardoor een 4cm kanon, voor de nabijverdediging, onder aarde bedolven wordt en er verdere schade ontstaat. Personele verliezen zijn er niet.

Tegenwoordig

Bij mijn bezoek aan Sandhage in 2000 stond de villa leeg. De architect, betrokken bij de verbouwing tot Indisch Herinneringscentrum, was zo vriendelijk ons rond te leiden. Daarna heeft het nog lang leeg gestaan door financiële perikelen en is het Herinneringscentrum uiteindelijk niet in Sandhage gekomen, maar in Bronbeek. Sinds november 2009 heeft de Haagsche Makelaar het pand in gebruik.
 

Bronnen:

• Scheveningen – Den Haag, 1940-45, van dorp en stad tot Stutzpunktgruppe Scheveningen, C.Bal, uitgeverij Rodi 1996.

• Kampfeldmittelmeer, Franz Kurowski, Koehler Verlag 1984.

• Van verdediging naar bescherming, de Atlantikwall in Den Haag. Ir. Ambachtsheer, Gemeente Den Haag 1995.

• Interviews en briefwisseling met Bernd Rebensburg.

• Die deutsche Kriegsmarine 1939-45, Gliederung, Einsatz, Stellenbesetzung. Lohmann & Hildebrand, Podzun-Pallas Verlag.

• Die Afrika Flottille, Friederich von Kemnade, Motorbuch Verlag.

• Die deutsche Schnellboote im zweiten weltkrieg, Gerard Hümmelchen, Mittler Verlag.

• Div. Artikelen m.b.t. V-2’s in Den Haag, beschikbaar gesteld door Jors Borsboom.

• Kriegstagebuch Admiral in den Niederlanden.

http://www.werkgroep-kriegsmarine.nl/