Fort Harssens te Den Helder

In 1803 werd het in de plannen van de directeur der maritieme middelen, luitenant-kolonel Jan Blanken Janz. geprojecteerd als fort met de naam "Risban", maar werd niet gebouwd. In 1813 werderom geprojecteerd in de plannen van Blanken maar dan onder de naam "Waterfort".

Nog in 1833 deed Blanken een laatste poging om zijn 30 jaar oude plan door middel van een adres onder de aandacht van Koning Willem I te brengen. In 1836 leek er weer schot in de zaak te komen toen er tussen 17 april en 9 september en oktober-november peilingen uitgevoerd werden op de zandplaat de Harssens, echter het bleef bij plannen.

Minister Enderlein stelde in 1875 voor een fort op de Harssens te bouwen, maar zijn opvolger minister Klerck zette deze plannen op de tweede plaatsUiteindelijk werd onder het ministerschap van Reuther het fort Harssens gebouwd. Reuther stond op het standpunt dat het zwaartepunt van de verdediging bij de haven, dus bij fort Harssens en batterij Wierhoofd moest liggen.

Proefboringen

Inmiddels verrichtte in oktober 1878 aannemer A. Vos RZ enige grondboringen en peilingen op de Harssens.

De bouw

Uiteindelijk begon men in 1879 aan met de bouw van het koepelfort op de Harssens. Aannemer J.J. Bekker ving aan met het maken van het zeekerend glacis.

De bouw van het fort Harssens viel beduidend duurder uit dan gepland was aangezien het pantser dikker uitgevoerd moest worden dan was voorzien.

In 1884 kwam het pantserfort Harssens gereed met twee pantserkoepels elk met 2 kanonnen van 30,5 cm. Voor die tijd uiterst modern geschut, met achterladers en een elektrische ontsteking. Harssens kwam voort uit een combinatie van klassieke denkwijzen over fortificaties en moderne ontwikkelingen op wapen- en pantsergebied. Het fort was gebouwd ter verdediging van de haventoegang, als aanvulling op de reeds bestaande werken. Toch gingen de ontwerpers ervan uit, dat ook Harssens wel eens veroverd kon worden. En dus kwam er weer een droge gracht omheen, met in de binnen- en buitenwand (contr'escarp) vuurgaten.

Het huisje rechts is de smederij

Schietproeven

Tijdens de schietproeven, al na het vierde schot, viel de glycerinebuis waarmee de elevatie werd geregeld uit elkaar. Een paar dagen later gebeurde na enkele schoten hetzelfde met de buis van het andere kanon. Het schieten moest gestaakt worden tot er nieuwe elevatietoestellen waren geplaatst. Die werkten een stuk beter.

Op 1 en 2 september 1885 hield men de officiële schietproeven gehouden in aanwezigheid van generaals van de artillerie. Kosten per schot fl. 600,-. Er sneuvelden door de luchtdruk vele ruiten in de omlegen bebouwing. In het nabijgelegen hotel Den Burg knalden er de meeste ruiten uit de sponningen en werden er zelfs enkele vensterbanken weggerukt.

Het koepelgeschut is maar sporadisch in actie geweest. Geen wonder. Niet alleen heeft geen vijand Den Helder aangevallen, althans niet op de manier zoals ontwerpers en militairen eind vorige eeuw dat voor ogen hadden, maar bovendien hing aan het gebruik een nogal stevig prijskaartje: fl. 600,- per schot exclusief de schade aan omliggende bebouwing.

In 1889 voorzag men het fort van een gepantserde waarnemingskoepel. In 1922 werd het fort met bedieningspersoneel (sedert 1893 ondergebracht in het Korps Pantserfortartillerie) ondergebracht bij het Regiment Kustartillerie.

Het Nieuwe Diep met de Reede te den Helder

Schoolplaat 1915: door B. Bueninck

De Fokker C.V. (registratienummer Z7) boven het fort Harssens

Dit was de eerste Fokker C.V die voor Nederland werd geproduceerd. In 1926 ontving de MLD (Marine Luchtvaartdienst) de eerste zes exemplaren, de Z-1 t/m Z-6. Een jaar later volgde een vervolgserie, de Z-7 t/m Z-12. Ze vlogen vanaf het Marine Vliegkamp De Kooy en zijn in 1938 uit dienst gesteld.

Op 1 september 1922 smolten de stelling van Amsterdam, de Nieuwe Hollandse waterlinie, de stelling van het Hollandsch diep en 't Volkerak en de stelling van de Monden van de Maas en 't Haringvliet samen tot de vesting Holland.

De stelling van Den Helder bleef afzonderlijk in de vesting Holland. Op dezelfde datum werd het Korps Pantserfortartillerie opgeheven en ondergebracht bij het Regiment Kustartillerie. De kanonnen van het pantserfort Harssens zwegen na 1923. Het fort had uit militair oogpunt geen nut meer.

1e Compagnie Kustartillerie fort Harssens, 1 september 1922

Zittend midden 1e Lt. D.H.G. Brethouwer

Mobilisatie Eerste Wereldoorlog

Het dagblad voor de arbeiderspartij van 6 januari 1917 vermeld:

Men schrijft ons:

Het ls nu reeds, 2½ jaar dat ons leger gemobiliseerd is, waardoor wij gedurende dien tijd behooren tot de bezetting van het fort Harssens te Den Helder, dus is dit het derde Kerstfeest wat wij op dit fort mede maakten.

Nu is bet zoo gelegen, dat er maar een zeer klein gedeelte van de manschappen des avonds het fort mag verlaten, het grootste gedeelte moet voor en om dienstredenen op het fort blijven.

Daar genoemd fort zeer geïsoleerd ligt, hadden wij wel verwacht, dat er gedurende de feestdagen van hoogerhand voor eenige afleiding en verpoozing zou gezorgd worden, te meer daar er in verschillende nieuwsbladen gestaan heeft, dat er een groot bedrag bij elkaar was gebracht, om de Kerstdagen voor de gemobilliseerden een weinig aangenamer te maken. Minstens hadden wij verwacht, dat er een zeker bedrag uit onze kantinekas zou worden getrokken, ten einde op die manier ons een weinig afleiding te bezorgen.

De kantine bestaat n.l. uit een lokaliteit waar tafels noch stoelen of banken te vinden zijn; er is alleen een kast met eenige ingrediënten welke den soldaat als versnapering kunnen dienen.

Hier zij gezegd, dat, naar omze bescheiden meening, de financieele toestand der kantine bij uitstek goed te noemen is en er voldoende gelden aanwezig zijn, waarvoor ons gedurende de Kerstdagen billijkheidshalve wel eenige verpoozing zou kunnen zijn bezorgd. Inplaats daarvan hebben wij echter drie Zondagen in de grootste verveling doorgebracht, zonder dat er voor de minste afleiding was gezorgd.

Tweede Wereldoorlog

Klik hier

Koninklijke marine

In enkele ruimten heeft de Koninklijke marine vanaf 15 januari 1962 jarenlang een telefooncentrale gehouden, doch door vochtoverlast werd een plaats elders gekozen.

Op het terrein bevindt zich sedert maart 1959 het havenkantoor van de Koninklijke marine.

Onder een dikke laag zand, basalt en asfalt liggen de restanten van het fort. Opmerkelijk zijn de droge en veelal goed geconserveerde ruimten. Rijen deur- en schietgaten, compleet met funderingen voor de bewapening, wisselen elkaar af. Buskruit- en projectielenkamers, de kolenstort, kardoezen, voorraadkamers, manschappen-, onderofficiers- en officiersverblijven. Aan één van de betegelde muren zijn de rookkanalen te zien van de vroegere grote keuken. Ernaast bevonden zich ooit grote stoomketels.

Enkele ruimten werden incidenteel gebruikt voor oefeningen door de anti-terreur-specialisten van de Bijzondere Bijstands Eenheid (BBE) van het Korps Mariniers.

De seinpost/havenkantoor bovenop het fort werd in 1995 gesloten vanwege achterstalling onderhoud.

Huidige situatie

Het fort is gelegen op het Marine-terrein en alleen met speciale toestemming te betreden.

Het fort heeft in 2008 een grote schoonmaakbeurt ondergaan. Medewerkers van de Stichting Herstelling hebben het fort van het nodige puin ontdaan. Datzelfde jaar kon het publiek op Open Monumentendag voor het eerst kennis maken met het fort hetgeen een groot succes werd. Intussen zijn alle toegankelijke ruimten voorzien van de nodige verlichting en is het fort thans goed toonbaar. Alle lof voor de medewerkers die dit hebben gerealiseerd.

De Genie van de Koninklijke Landmacht is 31 augustus 2009 aangevangen om een gedeelte van de fortgracht uit te graven.

Voor de foto's: Klik hier !

Naar verwachting zal met de modernisering van het havenkantoor, dat boven op het fort gebouwd is, november 2008 aangevangen worden.

Aannemingsbedrijf B.V. Carlebur zal de sloop uitvoeren van de laagbouw en een groot deel van de toren. De bouwsom bedraagt 2 miljoen euro voor de nieuwbouw van de laagbouw met voorzieningen voor de Koninklijke Marine Jacht Club (KMJC) en modernisering van de toren en een vrijstaand trappenhuis. Het ontwerp is van Ir. John Griffioen.

Als opleveringsdatum werd 1 juli 2010 genoemd en per 1 december 2010 operationeel.

Dinsdagavond 12 juli 2011 werd het nieuwe havencoördinatiecentrum van Den Helder officieel geopend door gedeputeerde Elisabeth Post, loco-commissaris van de Koningin in Noord-Holland.

De 30,5 cm granaat in Den Burg (Texel)